MEDAL "30 JANUAR 1933"
czyli medal "założycielski" III Rzeszy

Po mianowaniu Adolfa Hitlera kanclerzem Rzeszy 30 stycznia 1933 roku w Niemczech pojawiła się fala medali pamiątkowych, odznak i plakiet propagandowych, których celem było utrwalenie tego wydarzenia jako momentu dziejowego przełomu. Jednym z najbardziej rozbudowanych ideologicznie przykładów tej produkcji jest medal autorstwa Karla Goetza (1875–1950), znanego niemieckiego medaliera z Monachium, datowany na rok 1933 i poświęcony dojściu NSDAP do władzy. Obiekt ten stanowi reprezentatywny przykład wczesnej ikonografii narodowosocjalistycznej, łączącej klasycyzującą estetykę z agresywną alegorią polityczną i w pełni zasługuje na nazwę medalu "założycielskiego" III Rzeszy.¹

Karl Goetz należał do najwybitniejszych niemieckich medalierów pierwszej połowy XX wieku. Wykształcony w Monachium, działał od końca XIX wieku jako niezależny artysta, zdobywając międzynarodową renomę przede wszystkim dzięki medalom satyrycznym i okolicznościowym z okresu I wojny światowej. Jego słynny medal poświęcony zatopieniu „Lusitanii” (1915) uczynił go postacią rozpoznawalną również poza Niemcami.²

Po 1933 roku Goetz – podobnie jak wielu artystów działających wcześniej w Republice Weimarskiej – dostosował się do nowego porządku politycznego i podjął współpracę z aparatem propagandowym III Rzeszy. Medal „30. Januar 1933” należy do jego wczesnych realizacji nazistowskich i stanowi przykład przejścia od krytycznej, często ironicznej medalistyki wojennej do monumentalno-heroicznej ikonografii nowej władzy. Choć Goetz nie był formalnie artystą państwowym reżimu, jego twórczość z lat trzydziestych wpisuje się jednoznacznie w estetykę i język symboliczny narodowego socjalizmu.³

Na awersie medalu widnieją trzy profile w układzie ciągowym: Paula von Hindenburga, Adolfa Hitlera oraz Franza von Papena. Wzdłuż krawędzi biegnie legenda: VON HINDENBURG · AD · HITLER · VON PAPEN. Układ ten nawiązuje do rzymskiej tradycji numizmatycznej, w której profile władców zestawiano w porządku sukcesyjnym, co sugerowało ciągłość i legalność transferu władzy. Kompozycja buduje wizualną narrację legalizmu: Hindenburg jako symbol starego porządku konstytucyjnego, Hitler jako nowy nosiciel mandatu władzy oraz von Papen jako pośrednik umożliwiający polityczny kompromis.⁴

Zabieg ikonograficzny zastosowany przez Goetza miał jednoznaczny sens propagandowy: dojście Hitlera do władzy zostaje przedstawione nie jako zerwanie z porządkiem republikańskim, lecz jako jego naturalne dopełnienie. Wpisuje się to w szerszą strategię wczesnej propagandy nazistowskiej, której celem było przedstawienie narodowego socjalizmu jako siły porządkującej chaos Republiki Weimarskiej, a nie jako ruchu rewolucyjnego.⁵

Rewers medalu przedstawia żołnierza w mundurze, hełmie stalowym i wysokich butach, stojącego w pozie dominacji nad pokonanym potworem. Postać trzyma tarczę ze swastyką i napisem NATIONALE FRONT, a w polu środkowym widnieje data: 30. JANUAR 1933. Elementy ubioru – hełm, mundur i obuwie wojskowe – nadają bohaterowi jednoznacznie zmilitaryzowany charakter i przesuwają sens sceny z poziomu abstrakcyjnej alegorii w stronę politycznej przemocy przedstawionej jako realny akt dziejowy. Ikonografia ta nawiązuje do klasycznych przedstawień zwycięstwa dobra nad złem (np. św. Jerzy, Perseusz), lecz zostaje podporządkowana nowoczesnej estetyce wojny i „frontu narodowego”.⁶

Pod stopami młodzieńca znajduje się dwugłowy smok o masywnym gadzim ciele, wyraźnych łapach i wielkich szponach. Każda z głów posiada odmienną fizjonomię, co sugeruje podwójny, lecz sprzężony charakter wroga. W kontekście propagandy nazistowskiej lat 1930–1933 smok taki może być interpretowany jako alegoria dwóch systemów postrzeganych jako jedno źródło zła: z jednej strony marksizmu i bolszewizmu, z drugiej liberalnej demokracji Republiki Weimarskiej, traktowanych jako dwa oblicza tego samego „międzynarodowego” i „żydowskiego” spisku. Dwugłowość potwora wizualizuje tezę o pozornej różnorodności ideologii kryjących jeden destrukcyjny porządek.⁷

Fakt, że głowy smoka nie są identyczne, lecz posiadają odmienne rysy, wzmacnia sens tej alegorii. W ikonografii totalitarnej różnicowanie fizjonomii w obrębie jednego potwora oznacza zazwyczaj zmienność masek ideologicznych przy zachowaniu tożsamości wroga. Smok z medalu Goetza nie reprezentuje jednej doktryny politycznej, lecz całość porządku nowoczesnego, który narodowy socjalizm uznawał za dekadencki i śmiertelnie wrogi wobec „wspólnoty rasowej”. W tym sensie scena nie przedstawia zwycięstwa nad jednym przeciwnikiem, lecz nad całym pluralistycznym światem idei.⁸

Młodzieniec nie jest portretem Hitlera ani czysto mitologicznym herosem, lecz alegorycznym ucieleśnieniem „nowego Niemca” w wersji zmilitaryzowanej. Hełm, wojskowe buty i bojowy charakter stroju czynią z niego figurę wojownika politycznego, odpowiadającą mitologii SA, Stahlhelmu i Freikorpsów. Przemoc nie jest tu metaforą, lecz przedstawiona zostaje jako konieczny akt dziejowy, wykonany przez „człowieka frontu narodowego”.⁹

Tarcza z napisem NATIONALE FRONT zastępuje nazwę partii NSDAP, sugerując, że ruch Hitlera nie jest jedną z wielu formacji politycznych, lecz historycznym ucieleśnieniem jedności narodu. Ten zabieg semantyczny przygotowuje grunt pod likwidację pluralizmu politycznego i zastąpienie go mitem wspólnoty narodowej zorganizowanej w jeden „front”.¹⁰

Medal Karla Goetza pełnił funkcję nie tylko pamiątkową, lecz przede wszystkim ideologiczną. Jego ikonografia realizuje kilka kluczowych tez narodowego socjalizmu: legalizm dojścia Hitlera do władzy, odkupieńczy charakter przemocy politycznej, mit jedności narodowej oraz wizję nowego typu człowieka – rasowego wojownika podporządkowanego wspólnocie. W tym sensie medal funkcjonuje jako świecka relikwia nowej religii politycznej.¹¹

Formalnie medal charakteryzuje się wysokim poziomem rzeźbiarskiego opracowania, klasycyzującą stylistyką i harmonijną kompozycją. Estetyczna atrakcyjność obiektu stanowi integralny element jego funkcji propagandowej: przekaz ideologiczny zostaje opakowany w formę kojarzącą się z trwałością, porządkiem i „europejską tradycją”, co zwiększa jego siłę perswazyjną i ułatwia internalizację mitu politycznego.¹²

Medal „30. Januar 1933” autorstwa Karla Goetza jest jednym z najbardziej syntetycznych wizualnych manifestów wczesnego narodowego socjalizmu. Łączy narrację legalizmu z mitem odkupieńczej przemocy, figurą wroga podwójnego oraz ideą jedności narodowej zorganizowanej w „front”. Jako artefakt materialny dokumentuje moment przejścia od republikańskiej demokracji do totalitarnej teokracji rasowej i może być traktowany jako symboliczna „moneta założycielska” III Rzeszy.¹³

PRZYPISY

1. KIENAST, Günther. Die deutsche Medaille im 20. Jahrhundert. Berlin: Mann, 1967, s. 112–118.

2. GOETZ, Karl. Erinnerungen eines Medailleurs. München: Selbstverlag, 1949, s. 45–63.

3. KIENAST, Günther. Die deutsche Medaille im 20. Jahrhundert. Berlin: Mann, 1967, s. 214–221.

4. SNYDER, Louis L. Encyclopedia of the Third Reich. New York: McGraw-Hill, 1976, hasła: „Hindenburg, Paul von” „Papen, Franz von”.

5. WELCH, David. The Third Reich: Politics and Propaganda. London: Routledge, 1993, s. 21–34.

6. MOSSE, George L. The Nationalization of the Masses: Political Symbolism and Mass Movements in Germany from the Napoleonic Wars through the Third Reich. New York: Howard Fertig, 1975, s. 98–114.

7. HERF, Jeffrey. The Jewish Enemy: Nazi Propaganda during World War II and the Holocaust. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2006, s. 25–41.

8. MOSSE, George L. The Crisis of German Ideology: Intellectual Origins of the Third Reich. New York: Grosset & Dunlap, 1964, s. 263–281.

9. MOSSE, George L. The Image of Man: The Creation of Modern Masculinity. New York: Oxford University Press, 1996, s. 168–182.

10. WELCH, David. The Third Reich: Politics and Propaganda. London: Routledge, 1993, s. 51–67.

11. MOSSE, George L. The Nationalization of the Masses. New York: Howard Fertig, 1975, s. 214–229.

12.KIENAST, Günther. Die deutsche Medaille im 20. Jahrhundert. Berlin: Mann, 1967, s. 118–125.13. SNYDER, Louis L. Encyclopedia of the Third Reich. New York: McGraw-Hill, 1976, hasło: „National Socialism: ideology”.

MICHAŁKI

czyli to i owo z sprzed lat

Ilona Osińska i Piotr Mierzejewski

od 2024