Wśród relikwii maryjnych czczonych w średniowieczu szczególne miejsce zajmuje Lac Virginis czyli rzekome mleko Matki Boskiej. Relikwia ta, dziś niemal całkowicie zapomniana, była w okresie XII–XV wieku przedmiotem intensywnego kultu, handlu oraz dystrybucji, zwłaszcza w kręgu pielgrzymkowym Europy Zachodniej. Jej dzieje stanowią istotny przykład napięcia pomiędzy pobożnością ludową a rozwijającą się refleksją teologiczną i instytucjonalną kontrolą Kościoła nad kultem relikwii.¹

Tradycja Lac Virginis wywodzi się z lokalnej legendy związanej z Grotą Mleczną w Betlejem, miejscem, w którym Maryja miała karmić Dzieciątko Jezus w drodze do Egiptu. Według przekazu jedna kropla jej mleka spadła na skałę, powodując jej cudowne wybielenie.² Już od wczesnego średniowiecza pielgrzymi pozyskiwali z groty biały proszek wapienny, który mieszano z wodą, winem lub olejem i rozpowszechniano jako relikwię kontaktową. Substancja ta nie była traktowana jako relikwia pierwszej klasy, lecz jako materialny nośnik świętości miejsca i osoby Maryi.³

Od XII wieku relikwie Lac Virginis pojawiają się w inwentarzach kościelnych licznych ośrodków kultu maryjnego. Szczególne znaczenie miał Rzym, zwłaszcza Bazylika Santa Maria Maggiore, gdzie przechowywano fiolki z substancją identyfikowaną jako mleko Maryi.⁴ Relikwia ta była publicznie wystawiana w określonych momentach roku liturgicznego i cieszyła się popularnością wśród kobiet modlących się o płodność i powodzenie laktacji.

We Francji Lac Virginis notowane jest m.in. w Chartres, Reims i Cluny.⁵ Źródła wskazują, że relikwia była dzielona na mniejsze cząstki i „namnażana” przez kontakt z innymi przedmiotami kultu. Podobne praktyki odnotowano w Akwizgranie, Kolonii i Wiedniu, gdzie relikwie maryjne pełniły również funkcję sakralnej legitymizacji władzy dynastycznej.⁶

Kult Lac Virginis był ściśle związany z cielesnością i macierzyństwem Maryi. Mleko jako substancja biologiczna symbolizowało nie tylko opiekę i karmienie, lecz także bezpośredni, fizyczny udział Maryi w tajemnicy Wcielenia.⁷ W odróżnieniu od relikwii świętych, które opierały się na kulcie śmierci i męczeństwa, Lac Virginis dotyczyło życia, płodności i intymności kobiecego ciała. Ten aspekt, początkowo akceptowany w pobożności ludowej, z czasem stał się teologicznie kłopotliwy.

W późnym średniowieczu pojawiły się jednak głosy krytyczne wobec autentyczności relikwii mleka Maryi. Reformacja protestancka w XVI wieku otwarcie ośmieszała ich mnożenie, wskazując na logiczną niemożliwość istnienia tak licznych „kropli”.⁸ Równolegle Kościół katolicki, zwłaszcza po Soborze Trydenckim (1545–1563), zaostrzył kryteria oceny relikwii, eliminując te o niepewnym pochodzeniu i zbyt silnie związane z pobożnością ludową.⁹

W efekcie Lac Virginis nie zostało oficjalnie potępione, lecz stopniowo wycofane z publicznego kultu. Relikwie przenoszono do zakrystii, archiwów lub całkowicie usuwano z inwentarzy. W XVII wieku wzmianki o nich stają się coraz rzadsze, aż w końcu zanikają niemal całkowicie.¹⁰

Los Lac Virginis ukazuje mechanizm cichej korekty w historii Kościoła: zamiast otwartego zakazu zastosowano strategię przemilczenia. Relikwia, która zbyt dosłownie afirmowała cielesność Maryi, została zastąpiona abstrakcyjną symboliką duchowego macierzyństwa. Z perspektywy historycznej Lac Virginis pozostaje jednak niezwykle cennym świadectwem średniowiecznej religijności, ujawniającym napięcia między wiarą, ciałem i instytucjonalną kontrolą sacrum.¹¹

PRZYPISY

1. Peter Brown, The Cult of the Saints (Chicago: University of Chicago Press, 1981), 86–90.

2. Eamon Duffy, The Stripping of the Altars (New Haven: Yale University Press, 1992), 43.

3. Caroline Walker Bynum, Holy Feast and Holy Fast (Berkeley: University of California Press, 1987), 264–266.

4. David Freedberg, The Power of Images (Chicago: University of Chicago Press, 1989), 173.

5. André Vauchez, Sainthood in the Later Middle Ages (Cambridge: Cambridge University Press, 1997), 412.

6. Patrick Geary, Furta Sacra (Princeton: Princeton University Press, 1978), 119–121.

7. Bynum, Holy Feast and Holy Fast, 269.

8. Carlos M. N. Eire, War Against the Idols (Cambridge: Cambridge University Press, 1986), 58–60.

9. Hubert Jedin, A History of the Council of Trent, vol. 2 (London: Thomas Nelson, 1961), 317.

10. Duffy, The Stripping of the Altars, 475–477.

11. Brown, The Cult of the Saints, 92.

​