Rysunek Stanisława Szukalskiego, zatytułowany "The Ancestral Helmet" czyli "Hełm przodków", powstał w Stanach Zjednoczonych, po definitywnym zerwaniu Szukalskiego z polską rzeczywistością artystyczną. Przypadł na okres jego dojrzałej izolacji twórczej, kiedy tworzył „do szuflady”, z myślą o własnym systemie ideowym i formalnym, a nie o wystawach. Pozowała mu do rysunku Joan Donovan, druga żona.

W trakcie pracy nad "Hełmem przodków" napisał:

"To tylko kolejny uważny 'głupi pomysł', który dał mi pretekst, by dać z siebie wszystko. Przyzwyczaj się do pracy z najwyższym skupieniem, a staniesz się NAJLEPSZY. Krzyczymy przenikliwie, gdy się rodzimy, a jednak możemy stać się niemymi, jeśli nigdy nie podejmiemy wysiłku, by KOMUNIKOWAĆ SIĘ. To wysiłek nadaje nam pionową postawę i twórcze myślenie. Pełzaj na kolanach, starając się iść własnymi ścieżkami, a staniesz się myślącą osobą, która będzie w stanie przynieść oryginalne wartości, nigdy wcześniej nie dostrzeżone, bowiem w każdym z nas istnieje oddzielny wszechświat jeszcze nie stworzonych Darów. Ci, którzy są dobrze wykształceni, mogą być zwykłymi małpami, które nauczyły się sposobów Ludzi, ale które nie potrafią myśleć zwiedzione prostaki odziane w pióra innych ptaków. Myśleć to być ORYGINALNYM. Ci, którzy podążają zgpdnie własną radą, prowadzą siebie ku górze, gdyż ich myślenie jest skrzydlate."

WikiArt klasyfikuje pracę jako art déco. Niewątpliwie ma to sens w warstwie formalnej: geometryzacja, gładkie płaszczyzny, czystość profilu, ornamentalna dyscyplina. Tyle że u Szukalskiego to nie jest art déco elegancji. To jakby art déco „przodków”: twarde, totemiczne, z domieszką archeologii wyobrażonej. Hełm przypomina maskę z jakiejś pradawnej cywilizacji, ale nie jest cytatem z konkretnego zabytku. To raczej stylizacja, dzięki której forma wygląda jak artefakt – coś, co mogłoby wisieć w muzeum, a jednocześnie coś, co mogłoby być elementem mitu.

Pamiętajmy, że rok 1940 miał szczególny ciężar w życiu Szukalskiego. Jego polski dorobek niemal całkowicie przepadł podczas wojny i jego biografia w tym okresie to jak opowieść o zerwaniu ciągłości i o próbie budowania od nowa, w innej rzeczywistości, w innym kręgu odbiorców. "Hełm przodków" czytać można więc nie tylko jako fantazję, ale i jako znak - przodek (ancestral), hełm (helmet) – czyli coś, co chroni głowę, pamięć, tożsamość. Kobieta pod hełmem wygląda, jakby „przymierzała” tradycję albo jakby tradycja była jej narzucona. Jej gesty – ręce przy twarzy i karku – mogą znaczyć i zachwyt, i ciężar, i dopasowywanie maski do własnej skóry.

Zwraca się uwagę, że w rysunku widać błysk geniusz - absolutną swobodę myślenia w trzech wymiarach, przeniesioną na płaszczyznę papieru bez pomocy narzędzi, które dziś uznalibyśmy za oczywiste. To, co współczesny artysta cyfrowy osiąga dzięki obracaniu modelu 3D w czasie rzeczywistym, Szukalski wykonywał w wyobraźni. To nie metafora, lecz opis realnej praktyki rzeźbiarza wychowanego na bryle. Umieszczenie oka kobiety dokładnie w otwartej tylnej części paszczy przyłbicy jest zabiegiem, który wymaga jednoczesnego „widzenia” przodu, tyłu i wnętrza formy. To operacja przestrzenna, nie dekoracyjna. „The Ancestral Helmet” nie jest hełmem w sensie użytkowym. To organiczny byt, niemal pasożytniczy, w którym twarz kobiety, hełm, oko i kobiece spojrzenie tworzą jedną, ciągłą strukturę. Nie ma tu „przodu” i „tyłu” - jest ciągłość formy, jak w czaszce widzianej jednocześnie z kilku stron.

W dodatku hełm nie jest martwym rekwizytem. Zyskuje cechy organizmu: ma „ustną” szczelinę, „policzek”, „szczękę”. To nie przypadek, ponieważ Szukalski lubił formy graniczne, hybrydy, przedmioty żyjące i ciała-przedmioty. One pozwalały mu robić to, co najbardziej go interesowało - przepuszczanie znaczenia przez bryłę (mit, historia, biologia, totem, maska) bez tłumaczenia ich wprost. Ten rysunek działa jak emblemat: proste zestawienie kobiety i hełmu uruchamia całą opowieść o „przodkach”, dziedziczeniu, pamięci i ciężarze tradycji.

Szukalski ograniczał kontur i budował formę przez zagęszczony modelunek punktowo-linearnej faktury.. To nie jest drobna uwaga techniczna, tylko klucz do odbioru. Punktowanie (i szerzej: budowanie tonu z drobin) pozwalało mu osiągać coś, co dla rysownika konturowego jest trudniejsze: wrażenie gładkiej, rzeźbiarskiej powierzchni. Cień nie jest tu cieniem kreskowym, tylko powietrzem i masą. Najdelikatniejsze przejścia tonalne na policzku i szyi kobiety wyglądają jak światło na gipsowym odlewie. A hełm – przeciwnie – jest niemal „odlany” z jasności, jakby miał własną lampę w środku. Istotne, że reprodukcje i opisy obiegu kolekcjonerskiego wskazują, że punktem wyjścia była praca określana jako rysunek kredką - conte crayon - tak nazywają ją źródła archiwalne i sprzedażowe, a później powstały edycje inkograficzne*) oparte na oryginale.

Szukalski ma recepcję skrajną: od uwielbienia jako zapoznany - nie tyle zapomniany, ile nigdy w pełni niepoznany - geniusz, po chłodne zastrzeżenia, że bywał patetyczny, izolowany, a jego mitologia potrafi przytłaczać. Warto to mieć w tle, bo „The Ancestral Helmet” jest świetnym przykładem jego zalet (fenomenalna wyobraźnia przestrzenna, dyscyplina formy) bez wchodzenia w najbardziej kontrowersyjne rejony ideowe. A jednocześnie to praca, która dobrze tłumaczy, dlaczego środowiska „odkrywców” Szukalskiego w USA (archiwiści, kolekcjonerzy, artyści undergroundu) zrobiły z niego figurę kultową – co później pokazał głośny dokument Netflixu.

PRZYPIS
*) Edycja inkograficzna to limitowana, numerowana i sygnowana reprodukcja dzieła sztuki, wykonana w bardzo wysokiej jakości techniką druku atramentowego (inkjet), przeznaczona do obrotu kolekcjonerskiego. Nie jest to oczywiście oryginał, ale nie jest to też zwyczajny plakat. W przypadku Szukalskiego inkografie są zwykle sygnowane przez Estate / Archives Szukalski, wydawane w niskich nakładach, traktowane jako legalny sposób obcowania z dziełem, którego oryginał jest niedostępny lub zaginiony. Mówiąc żartobliwie, inkografia to reprodukcja, która nie udaje oryginału, lecz udaje, że nie jest reprodukcją.

BIBLIOGRAFIA SELEKTYWNA

Archives Szukalski (szukalski.com)

Culture.pl „Walka: życie i zaginiona twórczość Stanisława Szukalskiego”.

DESA – katalog aukcyjny Stanisław Szukalski, The Ancestral Helmet / Hełm przodków. bid.desa.pl Dobrowolski, Irek (reż.) Struggle: The Life and Lost Art of Szukalski. Film dokumentalny, Netflix, 2018. Kirsch, Eva Kirsch, Donat (oprac.) Struggle: The Art of Szukalski. San Francisco: Last Gasp, 2000/2001. Los Angeles Times „Szukalski’s Myth-Making Works…”. (2000).

Wayne, Eric „Stanislav Szukalski: The Master Who Fell Through the Cracks”. 2020.

WikiArt Stanisław Szukalski, The Ancestral Helmet (1940).

​