W historii sztuki XX wieku niewiele dzieł wzbudza tyle fascynacji i grozy, co obraz Huberta Lanzingera „Der Bannerträger” (Sztandarowy), znany także pod angielskim tytułem „The Standard Bearer”. Jest to olejny portret Adolfa Hitlera, przedstawionego nie jako polityka czy człowieka, lecz jako mitycznego rycerza – nosiciela nowej idei, symbolu wyższej rasy i potęgi. Dzieło to uważa się niekiedy za najbardziej kontrowersyjny obraz III Rzeszy i za jedno z najważniejszych dzieł w historii propagandy, i to bynajmniej nie z racji walorów artystycznych, lecz dlatego, że pokazuje, jak sztuka może służyć tworzeniu mitu totalitarnego.
-----Hubert Lanzinger (1880 – 1950), austriacki malarz klasycysta, stworzył „Der Banneträger” około 1934–1936 roku. To olej na drewnie (dykcie), utrzymany w duchu realizmu heroicznego. Przedstawia Hitlera w pełnej średniowiecznej zbroi rycerskiej, siedzącego dumnie na czarnym koniu i trzymającego wielki sztandar ze swastyką, o którym mówił w "Mein Kampf" : "Czerwony kolor symbolizuje ideę społeczną naszego ruchu, biały – naszą narodową ideę, a swastyka – misję walki o zwycięstwo aryjskiego człowieka, a przez to zwycięstwo idei pracy twórczej.” [1]
-----Lanzinger idealizuje Führera jako herosa historii – uosobienie odwiecznej germańskiej cnoty: odwagi, wierności, siły i misji dziejowej. Tło jest czyste, niemal metafizyczne – postać dominuje nad całym światem. Ten obraz nie pokazuje człowieka, lecz symbol nowego niemieckiego zakonu rycerskiego, z Hitlerem jego sztandarowym. Właśnie taki wizerunek, przedstawiony w sposób quasi-religijny, z aureolą heroizmu i w zbroi przypominającej rycerzy krucjatowych, doskonale odpowiadał wizji „Gottgesandter Führer” – wodza zesłanego przez Opatrzność. [2]
-----W połowie lat 30. obraz został wystawiony na jednej z Große Deutsche Kunstausstellung w Monachium – oficjalnych wystaw sztuki Trzeciej Rzeszy. Reprodukcje dzieła pojawiały się w broszurach, albumach propagandowych i na pocztówkach, a sam twórca znalazł się na liście „artystów narodowych”.
-----Obraz jego idealnie wpisywał się w koncepcję „realizmu heroicznego” – stylu oficjalnej estetyki hitlerowskiej. Był to język szczególny - monumentalny, pozbawiony psychologii i wątpliwości. Miał nie wzruszać, lecz utwierdzać w wierze.
-----Hitler zapewne znał ten obraz, lecz nie zachowały się żadne bezpośrednie jego wypowiedzi o „Der Banneträgerze”. Nie ma o tym nawet najmniejszej wzmianki ani w „Tischgespräche”, ani w dziennikach Josepha Goebbelsa, choć obraz niewątpliwie musiał być mu znany. Hitler – człowiek z obsesją na punkcie własnego wizerunku – i chyba nie był zachwycony przesadnym ubóstwieniem, jakie zawarł Lanzinger w swojej wizji. Wprawdzie lubił idealizujące portrety, ale nie znosił przesady, która mogła wydawać się groteskowa. W rozmowach z malarzami (np. z Arno Brekerem czy Josefem Thorakiem) podkreślał, że nie chce „być pokazany jako święty czy bóg, ale jako żołnierz Niemiec”. Jak notuje Frederic Spotts w "Hitler and the Power of Aesthetics", Führer wolał przedstawienia bardziej realistyczne, ukazujące go jako człowieka z ludu, zwykłego żołnierza, a nie rycerza - mesjasza. Goebbels zaś chwalił obraz jako „symbol ducha nowego narodu” – i to wystarczyło, weszło do kanonu oficjalnej ikonografii Rzeszy.
-----Po klęsce III Rzeszy dzieło zostało zabezpieczone przez amerykańskich żołnierzy. W trakcie konfiskaty lub transportu obraz został przebity bagnetem – dokładnie w miejscu twarzy Führera. Ta rana, zachowana do dziś, nabrała głębokiego znaczenia symbolicznego – jakby historia sama przekłuła mit, który obraz miał utrwalać. Od tego czasu dzieło znajduje się w kolekcji U.S. Army Center of Military History w Waszyngtonie, w tzw. Army Art Collection – zbiorze kilkuset dzieł propagandy Trzeciej Rzeszy zabezpieczonych przez aliantów.
-----Przez całe dziesięciolecia obraz pozostawał w magazynach wojskowych i był pokazywany tylko w kontekstach edukacyjnych. Chociaż przez większość czasu ukrywano go głęboko w archiwach, „Der Banneträger” kilkakrotnie wypożyczony został na wystawy historyczne i edukacyjne:
Berlin, 4 września 1999 – 9 stycznia 2000
Pokazany w ramach monumentalnej ekspozycji „Das XX. Jahrhundert. Ein Jahrhundert Kunst in Deutschland” w Altes Museum, Neue Nationalgalerie i Hamburger Bahnhof. To był pierwszy przypadek, gdy w Niemczech po wojnie publicznie wystawiono dzieło gloryfikujące Hitlera – z pełnym komentarzem historycznym.
Waszyngton, 2009
Włączony do wystawy „State of Deception: The Power of Nazi Propaganda” przygotowanej przez United States Holocaust Memorial Museum (USHMM). Obraz eksponowano obok plakatów, filmów i rzeźb pokazujących mechanizmy hitlerowskiej manipulacji wizualnej.
Los Angeles, marzec – sierpień 2016
LAPL (Getty Gallery): Pokazany ponownie w lokalnej odsłonie tej samej wystawy, z podpisem kuratorskim zwracającym uwagę na „denazified hole in Hitler’s face” – odwołanie do rany po bagnecie.
Austin (Teksas), wrzesień 2016 – styczeń 2017
Bullock Texas State History Museum: Kolejna odsłona „State of Deception”, poświęcona propagandzie i mitowi wodza.
-----Po tych ekspozycjach obraz ponownie powrócił do magazynów Army Art Collection, gdzie przechowywany jest w warunkach ściśle kontrolowanych i udostępniany wyłącznie na wystawy naukowe.
