Paula Rego i przełamanie tabu.
Nielegalna aborcja w jej malarstwie

Nielegalna aborcja przez stulecia funkcjonowała w przestrzeni społecznej, lecz rzadko była tematem malarstwa wprost. W sztuce europejskiej ciało kobiece było nieustannie przedstawiane — jako Madonna, jako Wenus, jako alegoria, jako akt — lecz niemal nigdy jako ciało zagrożone przez realne konsekwencje prawa i podziemia medycznego.

Powody są oczywiste: tabu obyczajowe, presja religijna, cenzura, a także dominująca męska perspektywa twórcza, która częściej uprzedmiotawiała niż oddawała głos. Na tym tle cykl Abortion Series (1998–1999) autorstwa Paula Rego jawi się jako gest radykalny. Rego nie maskuje tematu metaforą ani moralitetem. Pokazuje kobiety w chwili bezpośredniego zagrożenia — samotne, napięte, pozbawione wsparcia. Przerywa wielowiekowe milczenie ikonografii. Bezpośrednim impulsem do powstania cyklu było portugalskie referendum z 1998 roku, w którym propozycja liberalizacji przepisów dotyczących aborcji została odrzucona niewielką różnicą głosów przy niskiej frekwencji¹.

Debata publiczna była wówczas silnie spolaryzowana a argumenty religijne ścierały się z postulatami ochrony zdrowia kobiet. Rego zareagowała natychmiast. Uznawała, że publiczna dyskusja abstrahuje od rzeczywistości społecznej — że mówi się o „moralności”, a przemilcza fakt, iż nielegalne zabiegi nadal będą wykonywane, tyle że w warunkach zagrażających życiu².

Drugi plebiscyt, przeprowadzony w 2007 roku, przyniósł już zwycięstwo zwolenników legalizacji³.

W historiografii sztuki często podkreśla się, że oddziaływanie cyklu Rego miało znaczenie dla zmiany klimatu społecznego i wrażliwości opinii publicznej⁴.

Temat aborcji nie był w twórczości Rego przypadkowym epizodem. Artystka od dekad koncentrowała się na relacjach władzy, przemocy symbolicznej i podporządkowania. Jej bohaterkami były dziewczynki, służące, matki, kobiety w sytuacjach zależności — postacie na pozór zwyczajne, lecz obdarzone silną obecnością psychiczną. W wywiadach Rego podkreślała, że interesuje ją perspektywa „tego, kto jest słabszy”⁵.

Feministyczny wymiar jej sztuki nie polega na ilustracji ideologii, lecz na analizie mechanizmów społecznych. W tym sensie Abortion Series stanowi logiczną konsekwencję wcześniejszych tematów: ciało kobiety jako pole napięcia między prawem, tradycją a indywidualnym losem.

Rego przedstawia kobiety tuż przed lub tuż po „backstreet abortion” — nielegalnym zabiegu wykonywanym w prywatnym mieszkaniu. Nie ma tu dramatycznej scenografii. Zwykły pokój. Krzesło. Łóżko. Wiadro stojące obok — rekwizyt, który w komentarzach medycznych interpretowany bywa jako aluzja do krwotoku i zagrożenia życia. Postaci nie są idealizowane. Siedzą z rozchylonymi nogami, podpierają się rękami, jakby próbowały utrzymać kontrolę nad ciałem. Na twarzach maluje się strach, rozpacz, wstyd, ból, ale także rodzaj milczącej determinacji. Rego unika pornografii cierpienia. Jej obrazy nie epatują krwią — dramat zawarty jest w napięciu mięśni i spojrzeniu odwróconym od widza.

To właśnie ta zwyczajność przestrzeni — brak teatralności — czyni cykl tak wstrząsającym, poruszającym do głębi duszy. Nielegalna aborcja nie jawi się jako „wydarzenie sensacyjne”, lecz jako część społecznej rzeczywistości, którą prawo spycha do prywatnych pokoi. W krajach, gdzie aborcja pozostaje nielegalna lub silnie ograniczona, znacząca część zabiegów odbywa się w warunkach niebezpiecznych⁶.

Rego nie operuje statystyką, lecz doświadczeniem. Jej obrazy działają jak argument moralny, ale pozbawiony retorycznej agresji. Wymuszają empatię, nie oferując łatwego rozstrzygnięcia. Historycy sztuki i komentatorzy społeczni podkreślają, że cykl przyczynił się do przesunięcia debaty publicznej w Portugalii — nie poprzez agitację, lecz przez urealnienie abstrakcyjnego sporu⁷.

To jeden z rzadkich przypadków w nowoczesnej historii malarstwa, gdy cykl pastelowy stał się elementem realnego procesu legislacyjnego. Problem nielegalnej aborcji pozostaje wciąż tematem rzadkim w malarstwie europejskim. Nawet w XX wieku, epoce deklarowanej wolności artystycznej, przedstawienia tego rodzaju należą do wyjątków.

Abortion Series Pauli Rego wprowadziła do kanonu sztuki temat dotąd marginalizowany — bez skandalu, bez ideologicznego plakatu, z pełnym skupieniem na ludzkiej kondycji. W tym sensie cykl Rego można czytać jako przełamanie ikonograficznego tabu: kobiece ciało przestaje być symbolem, staje się podmiotem dramatu społecznego. I być może właśnie dlatego te obrazy — pozornie ciche — okazały się tak donośne.

1, “1998 Portuguese abortion referendum,” Wikipedia, dostęp 28 lutego 2026.

2, Sarah Kent, komentarze kuratorskie do wystawy Paula Rego: The Abortion Series, London 1999. “

3. 2007 Portuguese abortion referendum,” Wikipedia, dostęp 28 lutego 2026.

4. National Galleries of Scotland, “The Importance of Paula Rego’s Abortion Series,” dostęp 28 lutego 2026.

5. Charlotte Higgins, “Women are not victims: Paula Rego’s extraordinary abortion series,” The Guardian, 9 czerwca 2022. 6. World Health Organization, Preventing Unsafe Abortion, Geneva 2019.

7. ASAP/Journal, “Embodiment, Power and Political Engagement: The Case of Paula Rego’s Abortion Series,” dostęp 2026.

MICHAŁKI

czyli to i owo sprzed lat

ILONA OSIŃSKA & PIOTR MIERZEJEWSKI

od 2024