„Światło to nie tylko jasność. To prawda, której nie każdy chce widzieć.”

(E. Hopper, notatki własne, ok. 1954)

Oboje jesteśmy wielbicielami malarstwa Edwarda Hoppera, poety samotności. Porywa nas w nim przede wszystkim gra światła i koloru, która nadaje codzienności niezwykły wymiar duchowego przeżycia. Dostrzegamy — nie my jedyni oczywiście — ogromny jego wpływ na twórczość żyjącego po drugiej stronie Atlantyku Jacka Vettriano. Tekstem tym zamierzamy uporządkować nasze spostrzeżenia i przemyślenia na temat twórczości obu malarzy. Siłą rzeczą opinia nasza jest subiektywna i nie zdziwimy się jeśli ktoś będzie ją negował.

-----Edward Hopper (1882–1967) stworzył malarstwo, w którym cisza i światło prowadzą nieustanny dialog z kolorem. W słynnym “Morning Sun” (1952) kobieta siedząca na łóżku w pustym pokoju spogląda w stronę okna, w którym światło kładzie się jak ostrze. To nie portret, lecz stan ducha — moment zawieszenia między nadzieją a rezygnacją.

-----Hopper uczynił światło metaforą samotności. Jego bohaterowie — kobiety, mężczyźni, pary w barach czy hotelach — istnieją w półmilczeniu, tak jakby pragnęli, by ktoś ich jednak zauważył, ale i bali się równocześnie spojrzenia. To malarstwo, w którym na pozór nic się nie dzieje, a jednak wiele się dzieje.

---- Pół wieku później szkocki malarz samouk Jacek Vettriano (ur. 1951), syn górnika z Fife, zaczął tworzyć obrazy, w których echo malarstwa Hoppera słychać nader wyraźnie. Choć na jego płótnach pojawiają się tańczące pary, eleganckie kobiety i mężczyźni w kapeluszach, to pod warstwą stylu kryje się ten sam dramat światła i samotności.

-----„The Singing Butler” to najbardziej rozpoznawalny obraz Jacka Vettriano, a zarazem jego manifest artystyczny. Na plaży, pod ciężkimi chmurami, para tańczy w rytmie niesłyszalnej muzyki, a dwoje służących z parasolami próbuje ich chronić przed deszczem. Wszystko tu jest nierealne: stroje jak z balu sprzed pół wieku, bezkresna przestrzeń, w której nie ma nikogo poza nimi, i wiatr, który zdaje się dąć z innego świata.

-----Vettriano stworzył tu scenę zawieszoną jakby między snem a wspomnieniem. Kobieta w czerwonej sukni symbolizuje namiętność, mężczyzna w smokingu – konwenans, a śpiewający lokaj (The Singing Butler) – ton ironii. Światło jest rozproszone, miękkie, filmowe – jakby pożyczone od Hoppera, lecz zestrojone z tonacją romantycznego gestu.

-----U Hoppera światło dzieli, a u Vettriano jednoczy. Amerykański mistrz maluje promienie jak twarde pasy geometrii, które rozcinają przestrzeń pokoju Szkot pozwala im miękko spływać po ciałach i tkaninach. Mimo to u obu artystów światło jest kluczem do emocji: odsłania prawdę o bohaterach, choć ci sami bohaterowie chcieliby ją ukryć, nawet przed sobą.​

-----Inny słynny obraz Jacka Vettriano, a mianowicie „The Parlour of Temptation”, sugeruje istnienie subtelnego dramatu między kobietą i mężczyzną. Ona — w sukni barwy czerwonego wina, półleżąca na kanapie, z zapalonym papierosem w dłoni — patrzy przed się obojętnie, a może nawet znużenie. On — w ciemnym garniturze, bez twarzy, stojący obok, trochę pochylony lekko ku niej — jest napięty, zda się czekać na zaproszenie lub przebaczenie.

-----Światło wpada przez niewidoczne okno i rozkłada się na ich sylwetkach jak miękki reflektor. To złocisto-bursztynowe światło nie rozdziela, lecz wiąże i ujawnia ukryte napięcie między pożądaniem a obojętnością. Kobieta wydaje się panować nad tą sytuacją. Odnosimy wrażenie, że jej spokój jest bronią, zaś jego milczenie kapitulacją.

-----Vettriano maluje ciszę po słowach. „The Parlour of Temptation” to nie scena uwiedzenia, lecz moment, gdy oboje wiedzą już, że ono nastąpiło — bez słowa, bez dotyku. Światło i dym papierosa są jedynymi tego świadkami.

-----Vettriano nigdy nie ukrywał fascynacji Hopperem. W wywiadzie dla "The Scotsman" w 2003 roku przyznał: „Hopper nauczył mnie, że cisza jest pełniejsza niż dialog.” Podczas gdy Hopper zatrzymuje życie w kadrze, Vettriano je inscenizuje. U Hoppera świat jest nieruchomy, u Vettriano – na chwilę zatrzymany w tańcu. Jeden maluje samotność egzystencjalną, drugi – uczuciową. Obaj wiedzą jednak, że tęsknota jest nieodłączną częścią ludzkiej godności.

-----U Hoppera jest twardy realizm i duchowa melancholia, u Vettriano – miękki glamour i romantyczna nostalgia. A jednak w każdym obrazie Szkota słychać echo amerykańskiego mistrza. Obaj uczą, że światło może być nośnikiem samotności, a piękno – formą milczenia. Vettriano jakby dopisał do Hoppera ostatnie zdanie: tam, gdzie on kończy ciszę, zaczyna się piosenka o tęsknocie.

-----Być może właśnie dlatego obaj malarze — tak różni, a tak pokrewni — pozwalają nam lepiej rozumieć własne samotności. W ich obrazach widzimy siebie: w ciszy, w oczekiwaniu, w świetle, które nie ocenia, lecz przypomina, że nawet codzienność może być formą poezji.

​

​

BIBLIOGRAFIA SELEKTYWNA

- Buck, Louisa. „The Scottish Seducer: The Secret World of Jack Vettriano.” The Art Newspaper, 2004.

- Levin, Gail. Edward Hopper: An Intimate Biography. New York: Alfred A. Knopf, 1995.

- Goodrich, Lloyd. Edward Hopper. New York: Whitney Museum of American Art, 1971.

- Harrison, Colin. „The Light Between Them: Hopper and the Legacy of Melancholy.” The Burlington Magazine, vol. 142, no. 1175 (2000): 28–34.

- Hockney, David (red.). Hopper to Hard Edges: American Realism in Transition. Tate Britain Exhibition Catalogue, London, 2008.

- Melia, Paul. J. Vettriano. London: Pavilion Books, 1998. Vettriano, Jack. Studio Life. London: Bluebird Books, 2009.

​